سفرهاى شاه سفر قم ( ص 180 - ص 132 چاپ اول ) يعنى از اواسط ذيقعده تا آخر سال 1264 را يكسال بگيرند كه البته درست نيست . سفرهاى شاه ( ص 180 - ص 132 چاپ اول ) دربارهء سفرهاى ناصر الدين شاه چندان توضيحى لازم به نظر نمىرسد ، چه او خود شرح آن سفرها را نوشته و يا دستور داده است نوشته‌اند و چاپ هم شده و اين از كارهاى خوب او بوده است . همين اندازه دربارهء برخى از مسافرتهاى مهم توضيحاتى كه لازم به نظر رسد داده خواهد شد . « 1 » سفر عتبات ( ص 182 - ص 134 چاپ اول ) دربارهء اين سفر قبلا نيز توضيحى داده شده است و خود شاه هم سفرنامهء آن را نوشته و انتشار يافته است . « 2 » در كتب تواريخ اين دوره هم به مناسبت ذكرى از وقايع آن شده است . در اينجا بطور اجمال بايد تذكر داد كه دولت عثمانى با اين سفر شاه موافق نبود ، زيرا ورود پادشاه شيعه را به خاك شيعه نشين عثمانى كه مركز علمى تشيع و قدرت روحانيون شيعه به شمار مىرفت به مصلحت نمىدانست و هزينهء پذيرائى نيز بارى بر دوش آن دولت بود . در داخلهء ايران هم عده‌اى با اين سفر مخالف بودند از آن جمله ميرزا محمد حسين دبير الملك بود كه مجد الملك نيز در رسالهء مجديه با بيان اديبانه‌اى از آن ياد كرده است ( رسالهء مجديه ، ص 66 ) از علماى بزرگ ايرانى مقيم عراق مرحوم فاضل اردكانى هم نظر خوبى نسبت به اين سفر نداشت و گويا به شاه هم اظهار كرد كه تكليف شما زيارت رفتن نيست ، شما بايد مملكت و رعيت را از تعدى و دستبرد حفظ كنيد . ولى به‌هرحال اصرار شاه و

--> ( 1 ) - نيز مراجعه شود به مقالهء اينجانب به نام « نگاهى به سفرنامه‌نويس ناصر الدين شاه » ، مجلهء آينده ، سال نهم ( 1362 ) : ص 757 - 769 يا مقدمهء اينجانب بر سفرنامهء فرنگستان . ( سفر دوم ) ، تهران 1363 . ( ص 3 - 19 ) . ( 2 ) - نگاه كنيد به مقدمهء من بر « سفرنامهء عتبات » از ناصر الدين شاه ، تهران 1363 . ص 1 - 14 .